Sögulegt efni

Úr sögu velferðarráðuneytisins

Þann 9. september 2010 samþykkti Alþingi frumvarp til laga um breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands nr. 73/1969, þar sem kveðið var á um sameiningu ráðuneyta og fækkun þeirra úr tólf í níu. Samkvæmt lögunum varð til nýtt velferðarráðuneyti við sameiningu heilbrigðisráðuneytisins og félags- og tryggingamálaráðuneytisins. Velferðarráðuneytið tók til starfa 1. janúar 2011.

Helstu rök fyrir sameiningu ráðuneytanna tveggja snúa að því að móta heildstæða stefnu á sviði velferðarþjónustu á öllum stigum, frá félagslegum stuðningi til heilbrigðisþjónustu. Í greinargerð með lagafrumvarpinu um sameininguna er bent á að óskýr verkaskipting milli þessara ráðuneyta standi í ýmsum tilvikum þjónustu fyrir þrifum og bitni á þeim sem þurfi á velferðarþjónustu að halda. Með sameiningunni er stefnt því að koma á sveigjanlegri og samþættri þjónustu um allt land, bæta nýtingu fjármuna, efla eftirlit með velferðarþjónustu á öllum stigum, samþætta velferðarúrræði, til dæmis heimahjúkrun og heimaþjónustu og einnig að einfalda samstarf og samskipti við sveitarstjórnarstigið.

Úr sögu heilbrigðisráðuneytisins

Upphafið

Heilbrigðisráðuneytið

Með lögum um Stjórnarráð Íslands sem sett voru 1969 og gengu í gildi 1. janúar 1970, var gerð veruleg breyting á ráðuneytum og þeim fjölgað. Eitt af þeim ráðuneytum sem varð til við þessa breytingu var heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytið. Málefni þessa ráðuneytis höfðu áður verið vistuð á ýmsum stöðum, en heilbrigðismálin aðallega í dóms- og kirkjumálaráðueyti og almannatryggingamál í félagsmálaráðuneyti.

Verkefni ráðuneyta voru skilgreind í reglugerð um Stjórnarráð Íslands, sem tók gildi sama dag og lögin, og var þar kveðið á um að undir heilbrigðisráðuneytið skyldu heyra öll almenn heilbrigðismál, læknaskipan, embætti landlæknis, sjúkrahús og heilsuhæli, hjúkrunar- og elliheimili, lyf og lyfjasala, eiturefni og hættuleg efni, áfengisvarnir og bindindisstarfsemi, sem allt gat talist til heilbrigðismála.

Hin hlið hins nýja ráðuneytis var hlutverk tryggingamálaráðuneytis, en þar undir heyrði hvers konar trygginga- og vátryggingastarfsemi svo og starfsemi Tryggingastofnunar ríkisins með almannatryggingar, þ.e. lífeyristryggingar, sjúkratryggingar og slysatryggingar, sem og atvinnuleysistryggingar.

Ráðherrar

Ráðherrar heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins og seinna heilbrigðisráðuneytisins urðu 16 talsins á 41 árs starfstíma þess og á þeim tíma sátu 24 ríkisstjórnir. Tveir ráðherrar komu aftur eftir að þeir höfðu áður gengt því starfi, en það voru þeir Matthías Bjarnason, 1983, og Sighvatur Björgvinsson, 1994.

  1. Eggert G. Þorsteinsson, A, 1970 – 1971
  2. Magnús Kjartansson, G, 1971 – 1974
  3. Matthías Bjarnason, D, 1974 - 1978
  4. Magnús H. Magnússon, A, 1978 - 1980
  5. Svavar Gestsson, G, 1980 - 1983
  6. Matthías Bjarnason, D, 1983 - 1985
  7. Ragnhildur Helgadóttir, D, 1985 - 1987
  8. Guðmundur Bjarnason, B, 1987 – 1991
  9. Sighvatur Björgvinsson, A, 1991 - 1993
  10. Guðmundur Árni Stefánsson, A, 1993 - 1994
  11. Sighvatur Björgvinsson, A, 1994 –1995
  12. Ingibjörg Pálmadóttir, B, 1995 - 2001
  13. Jón Kristjánsson, B, 2001 - 2006
  14. Siv Friðleifsdóttir, B, 2006 - 2007
  15. Guðlaugur Þór Þórðarson, D, 2007 – 2008
  16. Ögmundur Jónasson, V, 2008 – 2009
  17. Álfheiður Ingadóttir, V, 2009 – 2010
  18. Guðbjartur Hannesson, S, 2010 – 2010

Sé litið yfir þetta 41 árs tímabil hefur Matthías Bjarnason lengst allra gegnt starfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra, í rúm 6 ár eða í 2.368 daga, en Ingibjörg Pálmadóttir hefur átt lengstan samfelldan feril sem heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra í tæp 6 ár, eða í 2.184 daga. Framsóknarflokkurinn hefur farið með málaflokkinn í 16 ár, Sjálfstæðisflokkurinn í 10 ár, Alþýðubandalagið í 7 ár, Alþýðuflokkurinn í 5 ár, Vinstri grænir í 2 ár og Samfylking í 1 ár. Aðstoðarmenn ráðherra sem starfað hafa á tímabilinu eru 21.

Læknisþjónusta

 Með stofnun heilbrigðis og tryggingamálaráðuneytisins var að því stefnt að taka heilbrigðismálin öðrum og fastari tökum en áður hafði verið gert og til þess að svo gæti orðið þurfti lagabreytingar. Í ársbyrjun 1974 tóku gildi lög um heilbrigðisþjónustu, sem var eitt fyrsta málið sem tekið var upp eftir að ráðuneytið var stofnað og sem kváðu mjög skýrt á um hvaða breytingar ætti að gera í heilbrigðismálum til þess að bæta og auka þjónustuna. Lögin kveða all ítarlega á um hvaða störf eigi að vinna á heilsugæslustöðvum og með reglugerð var ákveðið nánar hvernig heilsuverndarstarfið skyldi útfært. Í öllum landshlutum spruttu á nokkrum árum upp glæsilegar heilsugæslustöðvar. Þessar stöðvar voru vel búnar tækjum og þar var sköpuð aðstaða til þess að samþætta almennar lækningar og heilsuvernd.

Frá og með þessum tíma og fram yfir síðustu aldamót var landinu skipt í 8 læknishéruð í samræmi við þágildandi kjördæmaskipan, 31 umdæmi og 85 heilsugæslusvæði. Með nýjum lögum um heilbrigðisþjónustu (lög nr. 40/2007), sem tóku gildi 1. september 2007, var grunnskipulagi heilbrigðisþjónustunnar breytt. Samkvæmt nýja skipulaginu er landinu skipt í 7 heilbrigðisumdæmi og að því stefnt að í hverju heilbrigðisumdæmi skuli starfrækt heilbrigðisstofnun eða heilbrigðisstofnanir. Þessar stofnanir hafa með höndum starfrækslu heilsugæslustöðva og umdæmissjúkrahúsa sem veita almenna heilbrigðisþjónustu í umdæminu.  Skref í þessa átt hafði raunar verið tekið í ársbyrjun 1999 þegar 14 sjúkrahús og 14 heilsugæslustöðvar á landsbyggðinni voru sameinaðar.

Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins er langstærsti rekstraraðilinn innan heilsugæslunnar og starfrækir nú 15 heilsugæslustöðvar. Innan vébanda stofnunarinnar eru einnig Þróunarstofa heilsugæslunnar, Þroska- og hegðunarstöð, Göngudeild sóttvarna, Hugarafl-eftirfylgni og iðjuþjálfun og stjórnsýsla HH. Á höfuðborgarsvæðinu eru þess utan starfandi tvær einkareknar heilsugæslustöðvar, skv. útboði ráðuneytisins, auk tólf sjálfstætt starfandi heimilislækna utan heilsugæslustöðva (HUH). Enn fremur starfrækir Læknavaktin ehf. vaktþjónustu á höfuðborgarsvæðinu utan venjulegs opnunartíma.

Sá þáttur, sem nefndur hefur verið annað stig heilbrigðisþjónustunnar, er starfsemi sjálfstætt starfandi sérfræðinga, en hann hefur vaxið mikið á síðustu áratugum. Þar hefur ráðið miklu að rýmkaðar hafa verið heimildir sérgreinalækna til þess að sinna flóknum og dýrum læknisverkum á eigin stofum.  Einnig hefur frjálst aðgengi að sérgreinalæknum gert að verkum að stór hluti sjúklinga leitar beint til þeirra án viðkomu hjá heimilis- eða heilsugæslulæknum.

Ríkissjóður kostar útgjöld heilsugæslunnar utan komugjalda sjúklinga, en Sjúkratryggingar Íslands kosta útgjöld vegna sérgreinalækna utan greiðsluþátttöku sjúklinga.

Sjúkrahús

 Í lögum um heilbrigðisþjónustu eru sérstök ákvæði um sjúkrahús, en á upphafsárum ráðuneytisins voru sjúkrahúsmál landsins þegar orðin fastmótuð og lögin tóku hvorki á því hvar sjúkrahús skyldu vera né hvernig starfi þeirra skyldi háttað á hverjum stað. Ráðuneytið lagði árið 1971 fram áætlun um þörf á uppbyggingu sjúkrahúsa í landinu og hefur að mestu verið fylgt þeirri stefnu sem þar er mörkuð. Á þessum tíma varð mikil uppbygging á Landspítala og sérhæfðum deildum fjölgaði mjög.

Borgarspítalinn var nýlega opnaður þegar ráðuneytið var stofnað. Þar var frá byrjun aðal slysamóttaka landsins og miðaðist starfsemi sjúkrahússins við það að miklu leyti. Borgarspítali ásamt Landakotsspítala, sem var keyptur árið 1976, voru síðan sameinaðir í Sjúkrahús Reykjavíkur. Það sameinaðist síðan Landspítala og úr varð Landspítali-háskólasjúkrahús um síðustu aldamót. Unnið er að því að sameina einnig St. Jósepsspítala í Hafnarfirði við Landspítala.

Af hálfu ráðuneytisins hefur ávallt verið kappkostað að sjúkrahúsin á Íslandi gætu veitt eins fullkomna sérfræðiþjónustu miðað við fjármagn og mannafla og hægt hefur verið en rekstur sjúkrahúsa er dýr og tækjavæðing fjármagnsfrek.

Á þessum tímamótum liggja hins vegar fyrir gagngerar áætlanir að hefja byggingu nýs Landspítala sem á að mæta öllum kröfum nútíma háskólasjúkrahúss.

Frá og með 1. janúar 1990 hefur ríkissjóður kostað útgjöld sjúkrahúsa að fullu.

Stofnanir ráðuneytisins

 Tryggingastofnun ríkisins hefur starfað síðan 1936 og séð um alþýðu- og síðar almannatryggingar, en það eru lífeyris-, slysa- og sjúkratryggingar. Frá og með árinu 2008 var Tryggingastofnun klofin upp í tvær stofnanir, eða Tryggingastofnun ríkisins, sem sér um lífeyrismál og heyrði frá og með þeim tíma undir félagsmálaráðuneytið og Sjúkratryggingar Íslands, sem sjá um slysa- og sjúkratryggingar og heyrðu áfram undir heilbrigðisráðuneytið.

Landspítalinn er langstærsta sjúkrahúseining og stærsti vinnustaður í landinu, háskólasjúkrahús með um 670 sjúkrarúm. Þá heyra nánast allar heilbrigðisstofnanir landsins, sjúkrahús og heilsugæslustöðvar, undir umsjá ráðuneytisins.

Landlæknisembættið er með elstu embættum landsins, stofnað árið 1760. Landlæknir er ráðgjafi ráðherra um allt sem viðkemur heilbrigðismálum og hann á einnig að hafa faglegt eftirlit með heilbrigðisstofnunum og heilbrigðisstarfsmönnum.

Af öðrum stofnunum, sem undir ráðuneytið heyra, verður að nefna Lýðheilsustöð, Geislavarnir ríkisins, Heyrnar- og talmeinastöð Íslands og Lyfjastofnun en allar hafa þær sérstökum lögbundnum málefnum að sinna.

Fjölmargar nefndir starfa á vegum ráðuneytisins samkvæmt lögum og eru þessar helstar: Lyfjagreiðslunefnd og Vísindasiðanefnd.

Fyrrverandi verkefni ráðuneytisins

 Árið 1990 var Hollustuvernd ríkisins færð undir nýtt umhverfisráðuneyti. Þá voru einir þrír skólar, sem heyrðu undir ráðuneytið fram að þeim tíma færðir undir menntamálaráðuneyti, en það voru Lyfjatækniskóli Íslands, Ljósmæðraskóli Íslands og Þroskaþjálfaskóli Íslands. Árið 1992 var svo Tryggingaeftirlit ríkisins fært undir viðskiptaráðuneyti og það sama ár var Atvinnuleysistryggingasjóður færður undir félagsmálaráðuneyti, sem fékk einnig umsjón með framkvæmd laga um fæðingarorlof árið 1998. 

Árið 2008 var helmingur almannatrygginga, eða lífeyristryggingar, færðar yfir til félagsmálaráðuneytis, sem eignaði sér um leið heitið tryggingamálaráðuneyti. Samhliða var ábyrgð umsjónar með málefnum aldraðra færð yfir til félags- og tryggingamálaráðuneytis og einnig málefni sjónskertra og þar með Sjónstöð Íslands.

Forvarnir og heilbrigðisáætlun

 Í lögum um heilbrigðisþjónustu er gert ráð fyrir að jöfnum höndum sé unnið heilsuverndarstarf og lækningastarf í heilsugæslunni. Þrátt fyrir þetta hefur ráðuneytið haft forgöngu um sérstök forvarnarverkefni og má telja þessi helst: Tóbaksvarnir, áfengisvarnir, tannverndarmál, krabbameinsvarnir, varnir gegn hjartasjúkdómum og manneldismál. Auk þess hefur ráðuneytið tekið þátt í alþjóðlegu forvarnarverkefni. (CINDI.)

Í lok síðasta áratugar ákvað Alþjóðaheilbrigðisstofnunin að þjóðir heims skyldu setja sér ákveðin markmið í heilbrigðismálum. Byrjað var að vinna að þessum málum hér á landi 1986 og 1987 voru kynnt drög að heilbrigðisáætlun, sem voru rædd á heilbrigðisþingi 1988. Áætlunin var lögð fram sem þingsályktunartillaga 1989 og samþykkt á Alþingi árið 1991. Endurskoðuð heilbrigðisáætlun til ársins 2010 með nýjum markmiðum var síðan samþykkt af Alþingi 20. maí 2001.

Að lokum

Flestir munu sammála um að stofnun heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins hafi verið skynsamleg á sínum tíma og að uppbygging heilbrigðismála hafi orðið markvissari með því að beina verkefnunum í sjálfstætt ráðuneyti. Tengsl almannatrygginga og heilbrigðismála eru auðsæ því að meira en helmingur útgjalda almannatrygginga svo og stór hluti útgjalda bótaþega þeirra fara til heilbrigðismála. Nú, með sameiningu heilbrigðis-, félags- og tryggingamálaráðuneyta í eitt velferðarráðuneyti, standa vonir til að ná megi enn öflugra átaki þeim til góða, sem eiga undir málaflokka nýs ráðuneytis að sækja frá og með 1. janúar 2011.

Heilbrigðisráðuneytinu,
desember 2010


Samantektin er lauslega byggð á grein eftir Pál Sigurðsson sem rituð var í tilefni 20 ára afmælis ráðuneytisins.

Úr sögu félags- og tryggingamálaráðuneytis

VelferðarráðuneytiðÞegar Ísland fékk heimastjórn árið 1904 tók stjórnarráð til starfa í Reykjavík og tók yfir þau störf sem íslenska ráðuneytið í Kaupmannahöfn hafði haft til meðferðar, ásamt stærstum hluta þeirra starfa sem landshöfðingi, amtmenn, stiftsyfirvöld og amtsráð höfðu sinnt (Agnar Kl. Jónsson, Stjórnarráð Íslands 1904–1964, Reykjavík; Sögufélagið, 1969). Í fyrstu var stjórnarráðinu skipt í þrjár skrifstofur – einnig oft nefndar deildir – og var einn skrifstofustjóri yfir hverri skrifstofu en þær voru: I. skrifstofa (kennslumála- og dómsmáladeild), II. skrifstofa (atvinnu- og samgöngumáladeild) og III. skrifstofa (fjármála- og endurskoðunardeild). Ráðherra var einungis einn í fyrstu og hafði hann landritara sér til aðstoðar en hann var nokkurs konar yfirskrifstofustjóri stjórnarráðsins, gekk næstur ráðherra og var staðgengill hans.

Árið 1917 urðu þær breytingar að stjórnarráðið hætti að vera ein heildarstofnun með því að ráðherrarnir urðu þrír og fékk hver ráðherra sitt afmarkað verksvið eða „deild“. Sama ár var embætti landritara lagt niður og urðu skrifstofustjórar hvers ráðuneytis þá næstir ráðherra. Árið 1922 var heiti deildanna formlega breytt í „ráðuneyti“ og hefur það heiti haldist síðan.

Þessi skipan hélst formlega í nær 50 ár. Á þeim tíma áttu sér stað miklar breytingar á stjórnarráðinu við sundurgreiningu hinna gömlu ráðuneyta og stofnun og útþenslu nýrra.

Undirbúningur löggjafar fyrir stjórnarráðið stóð í rúman áratug og lauk með samþykkt laga um Stjórnarráð Íslands, nr. 73/1969, en þau tóku gildi þann 1. janúar 1970. Upphaflega voru ráðuneytin þrettán, þ.e. forsætisráðuneyti, dóms- og kirkjumálaráðuneyti, félagsmálaráðuneyti, fjármálaráðuneyti, Hagstofa Íslands, heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti, iðnaðarráðuneyti, landbúnaðarráðuneyti, menntamálaráðuneyti, samgönguráðuneyti, sjávarútvegsráðuneyti, utanríkisráðuneyti og viðskiptaráðuneyti. Eitt ráðuneyti bættist við árið 1990 þegar samþykkt voru lög um sérstakt umhverfisráðuneyti. Jafnframt var lögfest ákvæði um að hvorki mætti stofna nýtt ráðuneyti né leggja niður nema með lögum og að ekki megi skipta verkefnum ráðuneytis á milli ráðherra.

Félagsmálaráðuneytið varð til sem sérstakt og sjálfstætt ráðuneyti í september 1946. Áður eða frá 1939 er það var raunverulega stofnað hafði það skrifstofur og starfslið sameiginlegt með atvinnu- og samgönguráðuneytinu. Með gildistöku laga nr. 73/1969 um Stjórnarráð Íslands hurfu almannatryggingar og aðrar tryggingar, sem áður höfðu heyrt undir félagsmálaráðuneytið, til hins nýstofnaða heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytis. Í reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96/1969 er kveðið á um verkefni félagsmálaráðuneytisins og þar kemur fram að ráðuneytið skuli fara með mál er varði stjórn sveitarfélaga og sýslna, íbúðarhúsnæðis og vinnu.

Frá árinu 1970 hafa nokkrar breytingar orðið á verkefnum félagsmálaráðuneytisins. Helstar eru eftirfarandi:

Með lögum nr. 64/1985 var sett á fót Byggðastofnun. Eitt af hlutverkum stofnunarinnar er að láta gera áætlanir um þróun byggða og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Þar með yfirtók stofnunin hlutverk svokallaðs Atvinnujöfnunarsjóðs.

Deild sem fer með málefni fatlaðra var sett á fót samkvæmt 3. gr. laga um þroskahefta nr. 17/1979 en þau lög tóku gildi 1. janúar 1980. Deildin starfaði síðan samkvæmt lögum nr. 41/1979 en þau lög tóku gildi 1. janúar 1980. Deildin starfaði síðan samkvæmt lögum nr. 41/1983 um málefni fatlaðra sem öðluðust gildi 1. janúar 1984 en samkvæmt 3. gr. þeirra laga skal félagsmálaráðuneytið annast málefni fatlaðra. Umfang þessara mála hefur farið sívaxandi, sérstaklega eftir gildistöku laga nr. 41/1983. Ráðuneytið annast daglegan rekstur framkvæmdasjóðs fatlaðra.

Vinnumálaskrifstofan var sett á fót samkvæmt 53. gr. laga nr. 13 frá 10. apríl 1979 og þann 1. júlí 1997 var Vinnumálaskrifstofunni breytt í Vinnumálastofnun samkvæmt lögum nr. 13/1997 um vinnumarkaðsaðgerðir. Starfsemi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga var efld verulega árið 1990 í tengslum við róttækar breytingar á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Við flutning grunnskólans frá ríki til sveitarfélaga 1996 varð enn mikil aukning á starfsemi sjóðsins.

Árið 1990 var stofnað sérstakt umhverfisráðuneyti. Áður hafði félagsmálaráðuneytið sinnt að hluta til umhverfismálum en ekki voru skýr lagafyrirmæli um hvar umhverfismál ættu heima. Síðar á sama ári var ákveðið að flytja einnig byggingar og skipulagsmál frá félagsmálaráðuneytinu til umhverfisráðuneytisins.

Næst urðu breytingar á verkefnum félagsmálaráðuneytisins á árinu 1993. Þann 1. janúar það ár tóku gildi ný lög um vernd barna og ungmenna nr. 58/1992 og fluttist sá málaflokkur þá frá menntamálaráðuneytinu til félagsmálaráðuneytisins. Einnig urðu þær breytingar þetta ár að atvinnuleysistryggingar fluttust frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu til félagsmálaráðuneytisins. Árið 1997 var ákveðið að brunamál flyttust frá félagsmálaráðuneytinu til umhverfisráðuneytisins vegna náinna tengsla þeirra mála og byggingarmála.

Starfsemi ráðuneytisins var frá árinu 2002 skipt í fjórar skrifstofur, þ.e. almenna skrifstofu, skrifstofu fjölskyldumála, skrifstofu jafnréttis- og vinnumála og skrifstofu sveitarstjórnarmála.

Verulegar breytingar urðu á verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins 1. janúar 2008 samkvæmt reglugerð um Stjórnarráð Íslands. Með breytingunum fluttist yfirstjórn málefna aldraðra og almannatrygginga frá heilbrigðisráðuneyti til félags- og tryggingamálaráðuneytis en ábyrgð á sveitarstjórnarmálum fluttist frá félags- og tryggingamálaráðuneytisins til samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytis.

Var efnið hjálplegt?Nei
Takk fyrir

Ábendingin verður notuð til að bæta gæði þjónustu og upplýsinga á vef Stjórnarráðsins. Hikaðu ekki við að hafa samband ef þig vantar aðstoð.

Af hverju ekki?

Hafa samband

Ábending / fyrirspurn