Skýrsla Fjarskiptastofu um útfösun 2G og 3G farnetskerfa og áhrif hennar birt
Skýrsla Fjarskiptastofu um útfösun 2G og 3G farnetskerfa og áhrif hennar hefur verið birt. Ákvörðun um útfösun kerfanna og framkvæmd hennar var í höndum fjarskiptafyrirtækjanna en um var að ræða nauðsynlega endurnýjun eldri tækni- og tækjabúnaðar. Verkefnið átti sér langan aðdraganda og Fjarskiptastofa sinnti víðtæku samhæfingarhlutverki meðan á því stóð. Kerfunum var endanlega lokað 1. júní sl.
Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra fór þess á leit við Fjarskiptastofu í ágúst sl. að gera heildstæða samantekt um framkvæmd útfösunarinnar. Tilefnið var annars vegar að meta hvort tekist hafi að lágmarka áhrif á notendur eins og að var stefnt í upphafi verkefnisins og hins vegar að draga lærdóm af verkefninu sem nýst gæti við sambærilegar tæknibreytingar. Á þessum tíma hafði einnig verið fjallað um ábendingar um skert farsímasamband í dreifbýli og að tiltekin símtæki næðu ekki samband við neyðarnúmerið 112.
„Mér þótti mikilvægt að láta greina hvernig til tókst að fasa út 2G og 3G farsímakerfin sem viku fyrir nýrri og öflugri tækni. Skýrslan gefur til kynna að framkvæmdin sjálf hafi að mestu gengið vel og að tilefni hafi verið fyrir slíkri útfösun. Að sama skapi var brýnt að rýna annmarka sem upp komu vegna tenginga tiltekins búnaðar við neyðarnúmerið 112 og þær mótvægisaðgerðir sem gripið var til – með það að markmiði að tryggja að almenningur hafi sem öruggastan aðgang að því. Þá er mikilvægt að Fjarskiptastofa ljúki mælingum sínum á útbreiðslu farnetskerfa eftir lokun kerfanna og við gerum einnig ríkar kröfur til fjarskiptafyrirtækja að þau uppfylli skyldur sínar varðandi útbreiðslu þjónustu. Loks verða tillögur sem snúa að regluverki fjarskipta teknar til skoðunar í ráðuneytinu. Þegar upp er staðið er gott að hafa í huga að við búum svo vel að fjarskiptaþjónusta á Íslandi, sem telst vera í fremstu röð á heimsvísu,“ segir Eyjólfur Ármannsson innviðaráðherra.
Meginverkefnið gekk vel
Í skýrslu Fjarskiptastofu kemur fram að útfösun 2G og 3G kerfa og flutningur þjónustu sem var háð eldri farsímatækni hafi í meginatriðum gengið vel fyrir sig.
Fjarskiptastofa vekur sérstaka athygli á því að veruleg áskorun hafi falist í að reka fjögur farnetskerfi á Íslandi (2G, 3G, 4G og 5G) og að óhagkvæmt sé að reka mörg slík kerfi í dreifbýlu og fámennu landi. „Hin nýju farnet bjóða upp á mun meiri hraða, bætt gæði, betri tengimöguleika, minni töf, betri samhæfingu og ýmsa aðra tæknilega eiginlega sem gera þau að mun betri valkosti en eldri kerfi,“ segir í skýrslunni.
Í skýrslunni kemur einnig fram að íslensk fjarskiptaþjónusta og -net séu að mörgu leyti í fremstu röð í heiminum. Útbreiðsla háhraða farneta nái til yfir 99% heimila landsins. Fjarskiptatenging við lágfljúgandi gervitungla sé einnig á næsta leiti og að innan fárra ára verði slík tenging aðgengileg fyrir almenna farsíma.
Ófyrirséð áskorun vegna tenginga við neyðarnúmerið 112
Í upphafi lá fyrir að breytingarnar myndu hafa áhrif á búnað sem eingöngu var samhæfður fyrir 2G- og 3G-þjónustu. Undirbúningur hafi því beinst að eldri kerfum og áhersla lögð á að fyrirvari vegna endanlegrar lokun kerfanna væri nógu langur til að notendur og þjónustuveitendur hefðu hæfilegan aðlögunartíma til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til uppfærslu eða endurnýjunar búnaðar.
Fjarskiptastofa og fjarskiptafyrirtækin kynntu leiðbeiningar almennt á vef sínum eða beint til notenda. Sérstakar ráðstafanir voru gerðar vegna mikilvægra hagaðila, s.s. Lyfjastofnunar (lækningatæki) og öryggisþjónustufyrirtækja (öryggishnappar, brunavarnir og innbrotakerfi).
Í skýrslunni segir að helsta ófyrirséða áskorunin hafi falist í viðbrögðum við því að hluti 4G-notendabúnaðar og -síma virkaði við hefðbundna notkun en gat ekki tengst neyðarnúmerinu 112. Sá vendipunktur hafi komið upp seint í ferlinu, eða í október 2025. Þá hafi verið gripið til margvíslegra mótvægisaðgerða, vinnuhópur tæknimanna fjarskiptafélaganna og Neyðarlínunnar settur á fót með aðkomu Fjarskiptastofu og endanlegri lokun frestað. Aðgerðir voru allt frá því að vera tæknilegar ráðstafanir við stillingu miðlægra kerfa farneta yfir í fræðsluátak til almennings. Komið var upp prófunarnúmerinu 1280 til að sannreyna tengingu við 112 og varanúmerið 599-0112 kynnt sem tímabundin leið fyrir ósamhæfð tæki.
Með samhentu átaki fjarskiptafyrirtækja og eftirlitsaðilans tókst að fækka ósamhæfðum tækjum við neyðarnúmerið 112 úr um 30.000 um síðustu áramót í um 6.000 þann 1. júní og 4.200 í byrjun ágúst sl. Þegar slökkt var á síðasta 3G-sendinum þann 1. júní sl. voru um 99% farnetnotenda með síma sem talið er að geti hnökralaust fengið fulla og trygga þjónustu frá farnetum landsins, þ.m.t. hringt neyðarsímtöl. Fjarskiptastofa telur að þessi vandi sé enn ekki að fullu leystur en að áfram verði unnið að því að fækka ósamhæfðum tækjum. Eigendur síma sem fjarskiptafélögin höfðu greint sem ósamhæfða hafi ítrekað fengið upplýsingar um stöðu síma sinna og séu hvattir til að gera viðeigandi ráðstafanir. Einnig mun Fjarskiptastofa huga að tímabundnum aðgerðum til að upplýsa erlenda ferðamenn.
Í skýrslunni fjallar Fjarskiptastofa um ábendingar um skert farsímasamband í dreifbýli og þau voru af ýmsum toga og tengdust ekki öll lokun 2G og 3G kerfa. Stofnun hafi haldið skrá yfir atvik en aðeins borist upplýsingar um örfá atvik sem varða neyðarsímtöl.
Í skýrslunni er fjallað um eCall-búnað í bifreiðum sem sendir tilkynningu til Neyðarlínu þegar atvik verða. Ljóst var að stór hluti bílaflotans væri ekki með slíkan búnað og að von væri á nýrri eCall tækni innan skamms. Útfösun hafi þó haft áhrif á eldri bíla sem eingöngu styddust við 2G eða 3G. Neyðarlínan rekur eCall-viðtökubúnað samkvæmt samningi við dómsmálaráðuneytið. Í tengslum við útfösunina upplýsti Neyðarlínan að endurnýja þyrfti viðtökubúnað fyrir nýja kynslóð eCall-kerfa. Neyðarlínan hefur fengið fjárstuðning frá innviðaráðuneytinu fyrir uppfærslu á þessum búnaði og er undirbúningur vel á veg kominn.
Tillögur Fjarskiptastofu
Í skýrslunni leggur Fjarskiptastofa fram sjö tillögur um næstu skref. Ein þeirra er þegar hafin og felst í umfangsmiklum mælingum á útbreiðslu og gæðum farnetsþjónustu, m.a. í dreifbýli. Fjarskiptastofa gerir þessar mælingar í samstarfi við þýska fyrirtækið Rohde & Schwarz (R&S) en það gerði sambærilegar mælingar haustið 2023 áður en útfösun 2G- og 3G-kerfanna hófst af fullum krafti. Niðurstaðna er að vænta í nóvember en þá verður hægt að bera saman og meta hvaða breytingar hafa orðið á útbreiðslu og þjónustugæðum eftir lokun kerfanna. Þar sem farsímasamband var ekki fullnægjandi fyrir útfösun verða ekki breytingar nema að bætt hafi verið við sendastöðum.
Fjarskiptastofa leggur einnig fram níu tillögur til úrbóta en þær snúa m.a. að innleiðingu regluverks, lagaheimildum, áhættumati og framtíðarþróunar vegna þjónustu gervitungla.
Nánar er fjallað um tillögurnar í 11. kafla skýrslu Fjarskiptastofu.
Nánar um aðdraganda lokunar á 2G og 3G kerfum
Lokun eldri farsímakerfa er hluti af alþjóðlegri tækniþróun. 2G og 3G kerfin voru byggð upp á síðasta áratug 20. aldar og fram á þann fyrsta á þessari öld. Útfösun þessara kerfa er víða langt komin í Evrópu en misjafnt í hvaða röð þeim hefur verið lokað. Horft var til framkvæmdar í tveimur Evrópulöndum, Svíþjóðar og Sviss, sem voru í svipuðum aðstæðum og Ísland, Nýja-Sjáland er á hinn bóginn meðal þeirra ríkja sem einnig hafa lokað báðum kerfum. Þegar 4G og 5G tóku við meginhlutverki farneta hefur sem fyrr segir reynst sífellt óhagkvæmara og áhættusamara að reka fjórar kynslóðir samhliða. Eldri búnaður og varahlutir urðu torfengnari, viðhald kostnaðarsamt og tíðnir sem nýta má betur fyrir 4G og 5G voru bundnar í afkastaminni kerfum. Nýrri kerfi bjóði auk þess mun meiri hraða, afkastagetu og betri tengimöguleika.
Fjarskiptafyrirtækin leituðu til Fjarskiptastofu í upphafi árs 2022 og óskuðu eftir að stofnunin aðstoðaði við að kynna samræmda tímasetningu á lokun á 2G og 3G kerfum. Fjarskiptastofa efndi til opins samráðs 15. febrúar 2022. Markmiðið var að gefa notendum og þjónustuveitendum nægan fyrirvara til að endurnýja búnað og tæki sem studdist við 2G eða 3G. Við samráðið kom fram að þúsundir slíkra tækja voru í rekstri og að endurnýjun þeirra yrði bæði tímafrek og kostnaðarsöm. Í nóvember 2022 kynntu rekstraraðilar sameiginleg áform um að loka báðum kerfunum fyrir árslok 2025. Vegna annmarka sem komu upp síðari hluta árs 2025 vegna símtækja sem voru tæknilega samhæfð að öllu öðru leyti en að geta hringt neyðarsímtöl var almenn upplýsingagjöf aukin enn frekar. Einnig var endanlegri lokun kerfanna frestað til 1. júní 2026.