Skýrsla starfshóps um lýðheilsuáskoranir barna og ungmenna
Starfshópur sem heilbrigðisráðherra skipaði til að fjalla um nýjar lýðheilsuáskoranir barna og ungmenna hefur lokið störfum með skýrslu til ráðherra. Skýrslan lýsir fjölþættum áskorunum sem tengjast og geta aukið áhrif hver á aðra. Gögnin sem byggt er á sýna jafnframt að aðstæður barna skipta miklu; líðan, lífsánægja og félagstengsl barna sem telja sig búa við erfiða fjárhagsstöðu, eru lakari en meðal annarra jafnaldra.
Alma D. Möller kynnti skýrsluna fyrir ráðherranefnd um málefni barna í vikunni. Skýrslan dregur fram þá þekkingu sem þegar liggur fyrir um stöðu barna og ungmenna og þau tækifæri sem felast í heildstæðri vinnu stjórnvalda og annarra hagaðila. Skýrsluhöfundar leggja áherslu á að takast þurfi á við flóknar lýðheilsuáskoranir með heildrænni og þverfaglegri nálgun þar sem unnið er að lausnum á öllum stigum samfélagsins. Aðgerðir þurfi því að ná þvert á málaflokka og stjórnsýslustig og tengja saman almenna heilsueflingu, snemmtækar forvarnir og sértækan stuðning við viðkvæma hópa.
„Það er mikið virði í vinnu og niðurstöðum starfshópsins. Þarna eru dregnar saman þýðingarmiklar upplýsingar og gögn um stöðu barna og ungmenna og hvaða aðgerðir eru líklegastar til árangurs byggt á bestu þekkingu. Ýmsar aðgerðir eru hafnar og við þurfum að halda áfram, samræma aðgerðir stjórnvalda og tengja fyrirliggjandi verkefni saman til að ná sem bestum árangri,“ segir Alma D. Möller heilbrigðisráðherra.
Helstu upplýsingar um stöðuna:
Andleg líðan og tengsl: Vísbendingar eru um versnandi andlega líðan barna síðustu áratugi. Dagleg depurð og kvíði hafa aukist meðal unglinga og lífsánægja stúlkna hefur minnkað. Um 11% barna í 8.–10. bekk greina frá einmanaleika, 16% upplifa sig utangarðs í skóla og 31% framhaldsskólanema segjast eiga traustan fullorðinn aðila sem þeir geta leitað til í skólanum.
Ofbeldi og öryggi: Um 21% barna í 4. bekk höfðu orðið fyrir einelti og 14% barna í 8. og 10. bekk fyrir kynferðisofbeldi. Meðal framhaldsskólanema sögðust 13% hafa orðið fyrir nauðgun; hlutfallið var 20% meðal stúlkna og 7% meðal drengja.
Hreyfing og kyrrseta: Innan við fjórðungur barna í 7. bekk og um fimmtungur barna í 10. bekk hreyfir sig í samræmi við ráðleggingar embættis landlæknis. Skýrslan bendir á tækifæri til að leggja grunn að hreyfingu snemma og samþætta daglega hreyfingu skóla- og frístundastarfi.
Næring og holdafar: Neysla grænmetis, ávaxta og heilkorns er undir ráðleggingum embættis landlæknis og neysla næringarsnauðs fæðis mikil. Hlutfall barna með ofþyngd eða offitu var 26% á Íslandi árið 2024, samanborið við 19% að meðaltali á hinum Norðurlöndum. Nýjustu ítarlegu landskannanir á mataræði barna eru 10–20 ára gamlar.
Skjáir, orkudrykkir og nikótín: Rúmlega 18% barna í 7. bekk fara oft eða alltaf með snjalltæki í rúmið. Um 36% barna í 10. bekk drekka orkudrykki vikulega eða oftar og 30% barna í 8.–10. bekk fá meira koffín en talið er öruggt. Um fjórðungur framhaldsskólanema hefur notað nikótínpúða.
Áfengi og önnur vímuefni: Mikill árangur hefur náðst í að draga úr ölvunardrykkju unglinga frá tíunda áratugnum. Skýrslan undirstrikar þó að forvarnir þurfi stöðuga eftirfylgd; 25% framhaldsskólanema yngri en 18 ára hafa einhvern tíma orðið mjög ölvuð og kannabisnotkun í 10. bekk hefur staðið nær óbreytt um árabil.