Ofskömmtun - upplýsingar og viðbrögð

- -- Síðan er í vinnslu -- -

Hér eru birtar viðvaranir starfshóps um samræmingu gagna og snemmbúnar viðvaranir um fölsuð ávana- og fíkniefni sem geta ógnað lífi og heilsu fólks. Starfshópurinn hefur m.a. það hlutverk að gefa út viðvaranir, hvort sem er til stjórnvalda og/eða almennings ef hættuleg ávana- og fíkniefni greinast í samfélaginu. Notast er við viðvörunarkerfi byggt á fjölþættu neti stofnana og þjónustuaðila.

Gul viðvörun: Hætta á skaða eftir notkun, hraðpróf gagnast ekki eða aðrar ástæður eru til að sýna aukna varúð. Hér falla undir væg öndunarbælandi efni og/eða blöndur þeirra.

Rauð viðvörun: Bráð lífshætta / möguleg dauðsföll ef efnið er notað í stað hefðbundinna efna/lyfja. Hér falla undir sterk öndunarbælandi efni sem verka á ópíóðaviðtaka t.d. sterk nitazene efni, fentanýl og blöndur sterkra öndunarbælandi efna.

Ávallt skal hringja í neyðarlínuna 112 ef grunur er um lyfjaeitrun eða ofskömmtun.

• Gul viðvörun, 13. maí 2026:

(16. júlí 2025)
Niðurstöður frárennslismælinga

Ávallt skal  hringja í Neyðarlínu 112 vegna gruns um ofskömmtun.

Ef grunur er um ofskömmtun ópíóíða skal gefa viðkomandi naloxone eftir að hringt hefur verið í 112.

Einkenni ofskömmtunar ópíóíða má sjá á þröngum sjáöldrum, grunnri hryglukenndri öndun og bláma í andliti. Í verstu tilvikum fer einstaklingur í öndunarstopp. Naloxone er mótefni gegn eiturverkun ópíóíða.

Eitrunarmiðstöð Landspítala veitir hjálp við eitrun. Opið er allan sólarhringinn. Sími 543 2222. Staðsetning; Bráðamóttakan Fossvogi, Álandi 6.

Nánari upplýsingar á vef Eitrunarmiðstöðvarinnar

Naloxone er mótefni gegn verkun ópíóíða. Hægt er að nálgast það gjaldfrjálst á öllum heilbrigðisstofnunum, þar sem rekin eru skaðaminnkandi úrræði og hjá öðrum aðilum sem þjónusta einstaklinga sem nota ávanabindandi efni/lyf. Lögregla og bráðaviðbragð (sjúkraflutningar) eru einnig með naloxone tiltækt.

Vímuefnum má skipta í þrjá meginflokka eftir því hvaða áhrif þau hafa á líkamann og heilann.

• Slævandi efni
• Örvandi efni
• Ofskynjunarefni

Nánari upplýsingar um vímuefni.

Vímuefnum má skipta í þrjá meginflokka eftir því hvaða áhrif þau hafa á líkamann og heilann: róandi eða slævandi efni, örvandi efni og ofskynjunarefni.

Slævandi efnivalda ró og vellíðan. Óæskileg/hættuleg áhrif geta verið að einstaklingurinn verði syfjaður og máttfarinn og geti átt í öndunarerfiðleikum. Viðkomandi getur misst meðvitund, fengið lágan blóðþrýsting og öndunarstopp.

Örvandi efniauka vöku, sjálfstraust og draga úr matarlyst. Óæskileg/hættuleg áhrif geta verið að einstaklingurinn verði æstur og ruglaður, hjartað slái hratt og blóðþrýstingur hækki. Alvarleg eitrun getur valdið hættu á hjartaáfalli, krömpum, lífshættulega háum líkamshita og heilablóðfalli.

**Ofskynjunarefni:**Einstaklingurinn upplifir brenglaða mynd af umhverfinu og getur til dæmis fengið sjón- eða heyrnarofskynjanir. Hann getur orðið mjög hræddur og stressaður og jafnvel valdið sér alvarlegum skaða vegna ranghugmynda. Einnig er hætta á að geðrof komi fram.

Slævandi efni valda ró og vellíðan. Óæskileg/hættuleg áhrif geta verið að einstaklingurinn verði syfjaður og máttfarinn og geti átt í öndunarerfiðleikum. Viðkomandi getur misst meðvitund, fengið lágan blóðþrýsting og öndunarstopp.

Bensódíazepín

Bensódíazepín eru lyfseðilsskyld lyf, en finnast einnig á ólöglegum markaði. Öll bensódíazepín hafa slævandi áhrif og verka róandi og vöðvaslakandi.

Lyfin eru notuð í læknisfræðilegum tilgangi til að meðhöndla til dæmis kvíðaraskanir, krampa, svefnvandamál og flogaveiki. Til eru margar mismunandi gerðir bensódíazepína, bæði ólöglega og löglega framleidd. Á undanförnum árum hafa komið á markað fleiri ný bensódíazepínlík vímuefni, svokallaðar afleiður, sem eru seldar eru á svörtum markaði eða ólöglega á netinu. Einnig hefur töluvert verið greint af fölsuðum lyfjum sem eru seld sem löglega framleidd bensódíazepín.

Algengustu bensódíazepín á Íslandi

• Alprazolam sem einnig eru seld eru undir sérheitinu Tafil®. Á svörtum markaði gengur lyfið kaupum og sölum undir sérlyfjaheitinu Xanax® en það hefur ekki verið skráð hér á landi.
• Oxazepam sem selt er undir sérlyfjaheitinu Sobril® hér á landil.
• Díazepam sem selt er undir sérlyfjaheitinu Stesolid® hér á landi.
• Klórdíazepoxíð sem selt er undir sérlyfjaheitinu Risolid® hér á landi.
• Klónazepam sem selt er undir sérlyfjaheitinu Rivotril® og notað við flogaveiki.
  Z-svefnlyf

Imovane (með virka efninu zópíklón) og Stilnoct (með virka efninu zólpídem) eru ekki bensódíazepín, heldur bensódíazepínlík lyf. Bæði eru notuð við erfiðleikum með að sofna en aðeins er mælt með notkun þeirra í stuttan tíma vegna hættu á að mynda þol og fíkn.

Algengasta inntökuleiðin er um munn, í töfluformi. Þekkt er að einstaklingar sem misnota bensódíazepín leysi töflurnar upp og sprauti þeim í æð. Í misnotkunarsamhengi kemur einnig fyrir að töflur séu muldar og dregnar upp í nef.

Við inndælingu geta óuppleyst hjálparefni, svo sem bindiefni, fylliefni og rennslisefni, borist sem agnir í lungun. Þar geta þau stíflað smáar æðar og valdið lungnasegareki (blóðtappa í lungum) eða leitt til staðbundinnar, langvinnrar bólgu. Einnig er hætta á sýkingum. Vímuáhrif upplifast á annan hátt við inndælingu, til dæmis með hraðari verkun.

Áhrif bensódíazepína koma tiltölulega fljótt fram eftir inntöku. Ekki er mælt með langtímanotkun þar sem hætta á þoli og fíkn er töluverð og fráhvarfseinkenni geta komið fram jafnvel eftir stutta notkun.

Algeng áhrif eru slökun, syfja og sljóleiki. Minni og viðbragðsflýtir skerðast. Aukin hvatvísi og árásargirni geta komið fram, jafnvel við litla skammta. Samhliða notkun annarra vímuefna eykur líkur á slíkum viðbrögðum. Aukin hætta er á byltum vegna skerðingar á jafnvægi. Rannsóknir sýna aukna hættu á að lenda í umferðarslysi, jafnvel eftir einn skammt einu sinni.

Ef bensódíazepín eru tekin í þeim tilgangi að ná vímu koma áhrifin yfirleitt fram eftir 10–60 mínútur og geta varað í nokkrar klukkustundir, eftir því hvaða efni er um að ræða og hversu mikið er tekið.

Ekki er óalgengt að finna fyrir vægum andlegum viðbrögðum þegar áhrifin dvína, til dæmis auknum kvíða eða slappleika.

Í læknisfræðilegri meðferð er mælt með eins stuttum meðferðartíma og unnt er, þar sem bensódíazepín eru mjög ávanabindandi. Þol myndast fljótt, sem þýðir að taka þarf stærri skammta til að ná sömu áhrifum.

Fráhvarfseinkenni geta komið fram jafnvel eftir stutta notkun, en eru yfirleitt alvarlegri eftir langvarandi notkun. Kvíði, ógleði, krampar, hjartsláttarónot, aukinn púls og hækkaður blóðþrýstingur eru meðal fráhvarfseinkenna.

Í sjaldgæfum tilvikum geta fráhvarfseinkenni verið lífshættuleg. Hæg niðurskömmtun getur dregið úr fráhvarfseinkennum og er mælt með að hún fari fram í samráði við lækni. Í sumum tilvikum getur verið nauðsynlegt að fá meðferð á stofnun.

Bensódíazepín geta verið mjög ávanabindandi og valda oft verulegum fráhvarfseinkennum við niðurtröppun, jafnvel eftir stutta notkun. Ef lyfin eru notuð samfellt lengur en í tvær vikur er hætta á vægum fráhvarfseinkennum ef notkun er hætt skyndilega. Við lengri notkun er mælt með að gerð sé niðurtröppunaráætlun í samráði við lækninn sem ávísar lyfinu.

Staðreyndir um kannabis

Kannabis er samheiti yfir afurðir úr plöntunum Cannabis sativa og Cannabis indica.

Áhrifum kannabis má lýsa sem miðtaugakerfisslævandi og vægt ofskynjunavaldandi. Með öðrum orðum verkar kannabis fyrst og fremst slævandi og veldur vægri til verulegri breytingu á meðvitundarástandi.

Úr kannabisplöntunni eru meðal annars framleidd hass, maríjúana, olía og ýmsar aðrar kannabisafurðir.

Virk efni í kannabis

Náttúruleg kannabisplanta inniheldur mörg virk efni. Sum þeirra eru vel þekkt, en um önnur vitum við minna.

THC

Helsta virka efnið í kannabis er THC (delta-9-tetrahýdrókannabínól). Vímuáhrif kannabis stafa aðallega af THC.

Hlutfall THC í kannabisafurðum er mjög breytilegt. Það fer til dæmis eftir því hvaða yrki (blendingur) er notað, hvernig plantan er ræktuð og hvaða hlutar hennar eru notaðir við framleiðslu.

Greiningar á haldlögðu efni sýna að meðalstyrkur THC í kannabisafurðum hefur aukist á undanförnum árum.

CBD

Kannabídíól (CBD) er annað virkt efni í kannabis. Það er ekki geðvirkt. CBD skerðir ekki vitræna færni og hefur geðrofshemjandi eiginleika. Talið er að CBD hafi slævandi og verndandi áhrif.

Sumar rannsóknir benda til þess að CBD í stórum skömmtum geti að hluta til unnið gegn sumum mögulegum aukaverkunum THC, svo sem kvíða, ofsóknarhugmyndum og geðrofi. Aðrar heimildir telja hins vegar að ekki sé nægur grundvöllur fyrir því að halda því fram að CBD dragi úr neikvæðum áhrifum THC og að slík áhrif skýrist frekar af lægra hlutfalli THC en hærra hlutfalli CBD. Hér er þörf á frekari rannsóknum.

Mismunandi kannabisafurðir

Úr kannabisplöntunni er hægt að framleiða fjölmargar afurðir. Sameiginlegt með þeim er einkennandi, sætleg lykt sem verður sérstaklega áberandi við reykingu.

Hass (brúnt) er kvoða plöntunnar sem er pressuð saman með plöntuhlutum. Hass má bæði borða og reykja. Það kemur yfirleitt í þykkum, brúnum eða svörtum plötum sem eru brotnar niður í smærri bita eða neysluskammta. Bitarnir eru muldir og yfirleitt blandaðir með tóbaki áður en þeir eru reyktir. THC-innihald í hassi getur verið mjög breytilegt, en í Noregi hefur það að undanförnu verið að meðaltali um 29%. Breytileikinn hefur verið frá 3% upp í 48% (Kripos 2022).

Maríjúana (grænt, weed, gras) samanstendur yfirleitt af þurrkuðum blómatoppum kvenplöntunnar, en getur einnig innihaldið mismikið af laufum, stilkum og fræjum. Plöntuefnið er malað eða mulið og oftast reykt. Maríjúana er annaðhvort reykt hrein eða blönduð með tóbaki. THC-innihald í maríjúana er yfirleitt á bilinu 11–25%, eftir því hvaða hlutar plöntunnar eru notaðir. Haldbrot að undanförnu hafa verið á bilinu 1–27%, með meðaltal um 15% (Kripos 2022).

Kannabisolía er jurtaolía sem unnin er úr plöntunni með hjálp leysis. Hún er fljótandi og er yfirleitt borin á tóbak, hass eða maríjúana og síðan reykt. THC-innihald í kannabisolíu er oft hátt, yfirleitt á bilinu 40–60%.

Auk þess eru fjölmargar aðrar kannabisafurðir á markaðnum, til dæmis svokölluð edibles (ætanlegar vörur sem innihalda meðal annars THC), Sativex-munnúði (með THC og CBD), þykkni/útdrættir, krem, drykkir, veip og margt fleira.

Tilbúnir kannabínóíðar (spice, „legal highs“) eru stór hópur efna sem framleidd eru efnafræðilega og hafa kannabislík áhrif. Þeim er yfirleitt úðað eða þeir bornir á plöntuefni sem líkist kannabis í útliti. Flest þessara efna hafa þó mun sterkari áhrif en náttúrulegar kannabisafurðir eins og hass og maríjúana, sem eykur verulega hættuna á neikvæðum afleiðingum við notkun.

Þótt tilbúnir kannabínóíðar líki eftir áhrifum THC eru flest þessara efna byggingarlega ólík THC.

Örvandi efni auka vöku, sjálfstraust og draga úr matarlyst. Óæskileg/hættuleg áhrif geta verið að einstaklingurinn verði æstur og ruglaður, hjartað slái hratt og blóðþrýstingur hækki. Alvarleg eitrun getur valdið hættu á hjartaáfalli, krömpum, lífshættulega háum líkamshita og heilablóðfalli.

Óæskileg/hættuleg áhrif: Einstaklingurinn upplifir brenglaða mynd af umhverfinu og getur til dæmis fengið sjón- eða heyrnarofskynjanir. Hann getur orðið mjög hræddur og stressaður og jafnvel valdið sér alvarlegum skaða vegna ranghugmynda. Einnig er hætta á að geðrof komi fram.