5. Aðlögunaráætlun – áætlun vegna áhrifa loftslagsbreytinga

A.1.1 Vöktun og mat á áhrifum loftslagsbreytinga á íslenska náttúru (URN)

Aðgerðin byggir upp grunn fyrir langtímavöktun vistkerfa og mat á viðkvæmni þeirra gagnvart loftslagsbreytingum og súrnun sjávar.

Með því að koma upp neti vöktunarstaða og framkvæma áhættumat vegna loftslags­tengdra þátta (s.s. hitabreytinga, þurrka, sjávarhæðarhækkunar, sífrera og framandi tegunda) er markmiðið að greina snemmbær merki um breytingar í náttúru og styðja við stefnumótun, mótvægisaðgerðir, verndaráætlanir og aðlögun í landnotkun. Einnig að koma upp sjálfvirku kerfi til þess að fylgjast með breytingum á jökullónum út frá gervitungla­myndum Kóperníkusaráætlunarinnar.

Upphaf/endir: 2026-2032

A.1.2: Grunnkortlagning tegunda, vistgerða, jarðvegs, jarðgrunns og berggrunns (URN)

Aðgerðin miðar að því að byggja upp samræmd landupplýsingagögn um búsvæði, jarð­fræði, jarðveg og útbreiðslu loftslagsnæmra tegunda til að styðja við aðlögun að lofts­­lagsbreytingum.

Kortlagningin mun gera stjórnvöldum kleift að greina vistkerfi og svæði í hættu, forgangs­raða verndaraðgerðum og innleiða viðbragðsáætlanir gegn framandi tegundum sem geta breiðst út með hlýnandi loftslagi. Gagnasafnið verður nýtt í stefnumótun um náttúruvernd, landnotkun og áhættumat vegna loftslagsbreytinga.

Upphaf/endir: 2026-2032

A.2.5: Skriðu- og krapaflóð – efling hættumats og vöktunar (URN)

Markmið verkefnisins er að styrkja viðnámsþrótt samfélagsins gagnvart skriðu- og krapa­flóðahættu og þar með efla öryggi íbúa og ferðafólks og draga úr eigna- og rekstrartjóni samfélagsins. Verkefnið byggir á rannsóknum, kortlagningu og hættumati sem styður við skipulag og landnýtingu, auk svæðisbundinna spáa, vöktunar og viðvarana sem byggja á öflugri mælitækni og eftirliti.

Loftslagsbreytingar geta aukið tíðni ofanflóða, einkum skriðufalla og krapaflóða, og þar með líkurnar á tjóni. Því þarf að styrkja varnir, hættumat og vöktun og tryggja að ákvarðanataka um rýmingar, lokanir og aðrar aðgerðir byggist á traustum gögnum.

Upphaf/endir: 2026-2030

 A.2.8: Markáætlun um náttúruvá (Rannís)

Auglýst verður eftir umsóknum og fjármagni úthlutað til rannsóknar- og nýsköpunar­verkefna tengdum náttúruvá. Náttúruvá getur verið margvísleg og loftslagsbreytingar hafa nú þegar aukið og munu áfram auka náttúruvá á Íslandi sem getur komið fram í öfga­kenndara veðurfari, skriðum, flóðum o.fl. sem hefur mikil áhrif á samfélög og innviði.

Mikilvægt er að undirbúa íslenskt samfélag sem best og byggja stefnumótun og aðgerðir á rannsóknum og nýjustu þekkingu. Lagt er til að úthluta 500–600 m.kr. til samstarfsverkefna rannsóknastofnana og fyrirtækja á breiðum þekkingarlegum grundvelli þar sem litið verður til þverfaglegs samstarfs. Áhersla er lögð á víðtækt samstarf og miðlun niðurstaðna.

Verkþættir: A) Mótun auglýsingar. B) Umsókna- og úthlutunarferli. C) Verkefni hefjast. D) Eftirfylgni og þekkingaryfirfærsla/innleiðing.

Upphaf/endir: 2025-2026

B.3.1 Samræmt verklag við gerð viðkvæmni- og áhættumats (URN)

Viðkvæmni- og áhættumat Íslands ætti að snúa að beinum og óbeinum áhættum vegna loftslagsbreytinga, auk þess sem sérstaklega er hugað að kerfislægum áhættum, s.s. áhættum þvert á landamæri, og miðað að því að koma auga á tækifærin sem gætu falist í breyttu loftslagi.

Skapa þarf skýran ramma utan um framkvæmd viðkvæmni- og áhættumats Íslands til þess að tryggja að slíkt mat verði heildrænt, taki mið af mismunandi geirum og byggi á samræmdum upplýsingum og aðferðum. Sett verður fram tímalína sem rímar við tímalínu aðlögunaráætlunar Íslands, samræmd aðferðafræði, skilgreiningar og leiðbeiningar fyrir lykilgeira og sveitarfélög. Samhliða því verður lögð áhersla á að setja fram lykiláhættur og skilgreina lykilgeira íslensks samfélags ásamt því að meta hverjir beri ábyrgð á gerð viðkvæmni- og áhættumats hvers málaflokks.

Upphaf/endir: 2025-2027

Veðurstofa Íslands vann árið 2025 fyrstu bráðabirgðaútgáfu viðkvæmni- og áhættumats Íslands. Byggir hún á fyrirliggjandi gögnum og upplýsingum sem teknar voru saman vegna skila Íslands til Evrópusambandsins.

Unnið er að þróun samræmds ramma og verklags fyrir næstu útgáfur matsins. Í þeirri vinnu verða m.a. skilgreind markmið og aðferðafræði matsins, lykiláhættur og lykilgeirar, forsendur, samráð og tímalína. Samhliða hefur Veðurstofa Íslands gert samning við Stockholm Environment Institute (SEI) um verkefnið Practical Framework and Core Indicators for Systemic and Transboundary Climate Risks in Iceland, sem mun styðja sérstaklega við þróun aðferðafræði og mælikvarða fyrir kerfislæga loftslagsáhættu og áhættu þvert á landamæri.

Veðurstofan hefur jafnframt aflað þekkingar á reynslu annarra Norðurlanda við gerð áhættumats á landsvísu. Fulltrúar VÍ sóttu m.a. á vinnustofu í Stokkhólmi þar sem farið var yfir hvað hefur reynst vel, hvaða áskoranir hafa komið upp og hvaða lærdóm megi nýta við mótun nálgunar sem hentar íslenskum aðstæðum. Sú reynsla nýtist við áframhaldandi þróun rammans. Viðbótarstuðningur við þessa vinnu fæst jafnframt í gegnum IceNAP-verkefnið, sem hefst í byrjun árs 2027 og mun styðja við áframhaldandi þróun og innleiðingu ramma fyrir viðkvæmni- og áhættumat Íslands.

B.3.2 Viðkvæmni- og áhættumat í landbúnaði (ATRN)

Loftslagsbreytingar munu fela í sér breytingar á starfsumhverfi landbúnaðar. Dæmi um áhrif sem geta haft bein áhrif á landbúnað er að þurrkadögum kann að fjölga, úrkomu­ákefð að aukast og veðurfar að hlýna.

Afleiðingar þessa kunna að verða tíðari gróðureldar, aukin flóðahætta, aukin útbreiðsla ágengra lífvera og tíðari skriðuföll. Við viðkvæmni- og áhættumat er viðeigandi lofts­lagstengd hætta fyrir málaflokkinn metin gróflega og mat gert á viðkvæmni viðeigandi aðila. Vinna þarf viðkvæmni- og áhættumat fyrir landbúnað til að undirbyggja mótun, val og forgangsröðun aðlögunaraðgerða.

Upphaf/endir: 2025-2027

B.3.3: Viðkvæmni- og áhættumat í sjávarútvegi (ATRN)

Loftslagsbreytingar munu fela í sér breytingar á starfsumhverfi sjávarútvegs og lagareldis, einkum sjókvíaeldis. Dæmi um bein áhrif á sjávarútveg og fiskeldi er að úrkomuákefð eykst og veðurfar hlýnar.

Afleiðingar þessa kunna að verða tíðari ofsaveður, breytt sjávarstaða og aukin flóða­hætta, aukin útbreiðsla ágengra lífvera, súrnun sjávar og að far fiskstofna taki breytingum. Við viðkvæmni- og áhættumat er viðeigandi loftslagstengd hætta fyrir mála­flokkinn metin gróflega og mat gert á viðkvæmni viðeigandi aðila. Vinna þarf viðkvæmni- og áhættumat fyrir sjávarútveg og fiskeldi til að undirbyggja mótun, val og forgangsröðun aðlögunaraðgerða.

Upphaf/endir: 2025-2027

C.1.1: Auka seiglu og viðnámsþrótt vegakerfisins m.t.t. loftslagsbreytinga (IRN)

Kortleggja þyrfti viðnámsþrótt eða seiglu vegakerfisins m.t.t. loftslagsbreytinga til að hægt sé að meta forgangsröðun aðgerða til að styrkja samgöngur og takmarka líkur á sam­göngurofi.

Aðgerðin er grundvallarforsenda þess að hægt sé að bregðast við í tíma, áður en fyrir­séðar loftslagsbreytingar valda alvarlegum röskunum. Þróun á aðferðafræði við kortlagn­inguna er hafin innan Vegagerðarinnar með tilraunaverkefni og verður hægt að byggja á niðurstöðum þess verkefnis fyrir heildarkortlagningu áhættustaða. Mikilvægt er að kort­leggja hvar váin er mest til að hægt sé að forgangsraða mögulegum aðgerðum til að draga úr líkum á samgöngutruflunum.

Upphaf/endir: 2025-2029

C.1.2: Draga úr tjónnæmi hafna og strandsvæða vegna loftslagsbreytinga (IRN)

Vegagerðin vinnur að greiningum á áhrifum loftslagsbreytinga á strandsvæði m.t.t. sjávar­stöðuhækkunar og aukins ölduálags og gefur m.a. út viðmið fyrir skipulag á hafnar- og strandsvæðum. Þessar greiningar ná m.a. til öryggis, viðkvæmni og tjónnæmi þessara svæða. Þörf er á að styrkja þessa vinnu á grundvelli þekkingar og reynslu sem er til staðar.

Einnig þarf að styðja þróun líkana; tryggja uppfærslur og viðbætur nýrra gagna og sam­þættingu þeirra. Niðurstöður úr greiningum og líkanagerð yfir stærri svæði nýtast m.a. til að hægt sé að huga að áhættu vegna loftslagsbreytinga, t.d. við skipulag strandsvæða með mótvægisaðgerðum eða skipulagsskilmálum.

Upphaf/endir: 2025-2029

C.1.3: Verklag og gátlistar fyrir hönnun samgöngumannvirkja m.t.t. loftslagsbreytinga (IRN)

Vegagerðin tekur nú þegar inn áhrif loftslagsbreytinga í hönnun nýrra samgöngu­mann­virkja, m.a. breytt hönnunarflóð fyrir brýr og sjávarstöðuhækkanir á strandsvæðum. Tölu­verð óvissa er um staðbundin áhrif loftslagsbreytinga og því mikilvægt að verklag þróist með bættum upplýsingum og aukinni þekkingu.

Samgöngumannvirki sem hönnuð eru til langs tíma valda ákveðnum áskorunum. Sem dæmi má nefna brýr með 100 ára hönnunarlíftíma, þar sem óvissa um áhrif loftslagsbreytinga eykst því fjær í tíma sem horft er. Nauðsynlegt er að til sé skýrt verklag sem styður við rökstudda ákvarðanatöku um hvort mögulegur viðbótarkostnaður vegna dýrari hönnunar og byggingar mannvirkis skili árangri samkvæmt kostnaðarhlið. Einnig þarf að fylgjast með og þróa nýjar lausnir í hönnun sem auðvelda viðbragð og breytingar á mannvirkjum ef bregðast þarf við loftslagsáhættu.

Upphaf/endir: 2025-2029

C.1.4: Endurskoðun viðhalds og þjónustu vegakerfisins m.t.t. loftslagsáhrifa (IRN)

Bregðast þarf við mögulegum breytingum í viðhaldi og þjónustu sökum breytinga og aukinna sveiflna í veðurfari.

Til dæmis má búast má við því að frost- og þíðuferlar verði algengari sem leiðir til aukins niður­brots vega auk breytinga á umfangi vetrarþjónustu, breytingar á úrkomuákefð og flóðum, breytingar á árfarvegum og breytingar á hviðum og vindafari í tengslum við hörfun jökla. Margar þessara breytinga eru hægfara og hægt að aðlaga verklag og viðbragð á vett­vangi jafnóðum en nauðsynlegt er að auka við skráningar til að hægt sé að meta áhrif til framtíðar og uppfæra hönnunarkröfur á grundvelli raungagna og skráninga.

Upphaf/endir: 2026-2029

D.1.1: Efling loftslagsþjónustu hjá Veðurstofu Íslands (URN)

Til að tryggja skilvirka og samhæfða framkvæmd, eftirfylgni og utanumhald er brýnt að skilgreina loftslagsþjónustu skýrar í lögum, regluverki og stefnugögnum stjórnvalda. Slík skilgreining ætti að tilgreina hlutverk og ábyrgð Veðurstofu Íslands og þá sérstaklega miðlunar- og þjónustuhlutverk skrifstofu loftslagsþjónustu og aðlögunar. Snar þáttur í efldri loftslagsþjónustu er að tryggja aðgengilegar upplýsingar um áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi.

Upphaf/endir: 2023-2029

Skrifstofa loftslagsþjónustu og aðlögunar hjá Veðurstofu Íslands hefur frá stofnun hennar unnið að því að byggja upp og samhæfa loftslagsþjónustu og bæta aðgengi að upplýs­ingum um loftslagsbreytingar og áhrif þeirra á Íslandi. Unnið er að uppbyggingu vef­svæðis skrifstofunnar sem innlendrar aðlögunargáttar þar sem markmiðið er að gera upp­lýsingar, gögn, verkfæri og leiðbeiningar um loftslagsbreytingar og aðlögun aðgengileg á einum stað.

Samhliða heldur áfram vinna við þarfagreiningu, miðlun og samráð við hagaðila og lögð er áhersla á að skýra hlutverk og ábyrgð Veðurstofu Íslands og annarra aðila við framkvæmd loftslagsþjónustu. Frekari innspýting fæst í þessa vinnu með LIFE IceNAP-verkefninu sem hefst í byrjun árs 2027 og mun styðja við eflingu loftslagsþjónustu, miðlun og samstarf við hagaðila.

D.1.2: Loftslagsatlas Íslands – sviðsmyndir, þróun, útgáfur og miðlun (URN)

Loftslagsatlas Íslands er myndræn vefsjá sem veitir yfirsýn yfir líkleg áhrif loftslags­breytinga á Íslandi. Hann byggir á niðurkvarðaðri úrvinnslu sviðsmynda IPCC og nær yfir bæði land og hafsvæði innan íslenskrar efnahagslögsögu. Atlasinn er formlegur farvegur til að miðla viðurkenndum loftslagssviðsmyndum og styðja við stefnumótun, aðlögun og fræðslu.

Á vegum vísindanefndar um loftslagsbreytingar og Veðurstofunnar hefur verið unnið úr hnattrænum reikniniðurstöðum loftslagslíkana sem byggja á losunarsviðsmyndum IPCC. Til að tryggja að framreikningar séu byggðir á nýjustu þekkingu þarf að uppfæra úrvinnslu reglulega eftir því sem ný gögn verða aðgengileg. Þróa þarf aðferðir og verkfæri til að framkvæma slíka niðurkvörðun hratt og örugglega. Jafnframt er mikilvægt að þróa og miðla frávikasviðsmyndum, s.s. vegna samdráttar eða mögulegs hruns AMOC. Niður­stöðum úr sviðsmyndagreiningum verður miðlað í gegnum Loftslagsatlas Íslands sem og í skýrslum og greinargerðum. Markmiðið er að afleiðingar helstu frávika frá líklegri þróun séu vel skjalfestar og gagnlegt efni aðgengilegt hagaðilum. Fyrsta útgáfa atlassins var birt í apríl 2025 og nýjar útgáfur munu bæta við fleiri loftslagsvísum og sviðs­myndum, þróa nýja virkni og tengjast öðrum gagnagáttum, s.s. varðandi náttúruvá og áhættu.

Upphaf/endir: 2023-2029

Loftslagsatlas Íslands var birtur í apríl 2025. Loftslagsatlasinn byggir á sviðsmyndum Milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar (IPCC) sem byggja á niðursköluðum NEX-GDDP-CMIP6 gögnum sem hafa verið endurreiknuð fyrir Ísland. Auk þess sýnir atlasinn mögulega útbreiðslu sjávarflóða með 20, 50 og 200 ára endur­komu­tíma á 77 stöðum á Íslandi. Unnið er áfram að þróun atlassins með fleiri loftslagsvísum og sviðsmyndum, nýrri virkni og tengingum við önnur gögn um náttúruvá og loftslags­áhættu.

Sú vinna hefur þegar verið styrkt með nýju verkefni Veðurstofu Íslands innan Copernicus Climate Change Service (C3S) National Collaboration Programme (NCP), sem unnið er í samstarfi við Norwegian University of Life Sciences (NMBU). Í verkefninu er þróuð rekstrarhæf loftslagsvöktunar- og spáþjónusta fyrir Ísland, m.a. með upplýsingum um sögulega þróun loftslags, stöðu þess nær rauntíma, skammtíma- og árstíðaspár og nýja loftslagsvísa. Gert er ráð fyrir að afurðir verkefnisins verði samþættar Loftslagsatlas Íslands og styrki þannig áframhaldandi þróun hans sem miðlægs verkfæris fyrir loftslagsupplýsingar og ákvarðanatöku. Frekari stuðningur við þróun atlassins og tengdra loftslagsupplýsinga fæst jafnframt í gegnum LIFE IceNAP-verkefnið, sem hefst í byrjun árs 2027.

D.1.3: Gagnagátt fyrir náttúruvá með áherslu á vatns- og sjávarflóð (URN)

Tilraunaverkefni um gagnagátt vegna vatns- og sjávarflóða hófst árið 2021 í kjölfar útgáfu Loftslagsþolins Íslands. Framhald af því verkefni hefur verið sett fram í aðlögunaráætlun Íslands.

Þegar innleiðingu gagnagáttarinnar verður lokið og fyrirliggjandi gögn yfirfarin og gerð aðgengileg verður unnið að því að koma inn upplýsingum um yfirfarin gögn fyrir fleiri vatnasvið og frá sjávarborðsmælum. Gagnagáttin verður jafnframt þróuð áfram til þess að birta fleiri gögn til viðbótar við vatnsflóð og sjávarflóð. Notendakannanir verða fram­kvæmdar og kannað hvort og þá hvaða úrbætur þarf að ráðast í til þess að gagnagáttin virki sem skyldi fyrir hagaðila og nýtist við ákvarðanatöku aðgerða til þess að draga úr og laga sig að áhrifum loftslagsbreytinga.

Upphaf/endir: 2025-2029

D.3.1: Útvíkkuð verkfærakista loftslagsvænni sveitarfélaga (SÍS)

Þetta verður gert með því að auka magn, fjölbreytni og aðgengi að fræðsluefni, leið­beiningum, sniðmátum og öðru gagnlegu efni um aðlögun að loftslagsbreytingum í sam­hengi íslenskra sveitarfélaga.

Upphaf/endir: 2025-2029

D.4.1: Samstarf við SOFF, sjóð um kerfisbundnar veðurathuganir (UTN)

Sjóður um kerfisbundnar veðurathuganir (e. Systematic Observations Financing Facility, SOFF), er samstarf þriggja stofnana Sameinuðu þjóðanna (Alþjóðaveðurfræðistofnunin, Þróunaráætlun SÞ og Umhverfisstofnun SÞ) með þátttöku aðildarríkja og alþjóðlegra fjár­málastofnana. Sjóðurinn hefur það markmið að tryggja sjálfbæra langtímafjármögnun til að efla veðurathuganakerfi í þróunar- og smáeyþróunarríkjum, og styður við öflun og greiningu á veður- og loftslagsgögnum á svæðum þar sem athuganir eru takmarkaðar. Með þessum hætti stuðlar sjóðurinn að sterkari veðurathugunum á heimsvísu og betri viðbrögðum við náttúruhamförum sem og aðlögun að loftslagsbreytingum.

Upphaf/endir: 2025-2027

D.4.2: Samstarf við Aðlögunarsjóðinn (UTN)

Aðlögunarsjóðurinn (e. Adaptation Fund) fjármagnar verkefni sem ætlað er að styðja við aðlögun þróunarríkja að loftslagsbreytingum og stuðla að sjálfbærri þróun í samræmi við Heimsmarkmið SÞ. Verkefni á vegum sjóðsins lúta m.a. að því að bæta viðbúnað gegn náttúruhamförum, styðja við sjálfbæra nýtingu og landgræðslu, draga úr vatnsskorti, efla matvælaöryggi og laga landbúnað að breytingum á loftslagi, og tryggja lífsviðurværi í samfélögum sem eru viðkvæm fyrir loftslagsáhrifum.

Upphaf/endir: 2024-2026

D.4.3: Samstarf við Norræna þróunarsjóðinn (UTN)

Norræni þróunarsjóðurinn (NDF) var stofnaður með samkomulagi Norðurlandanna árið 1988. Sjóðurinn styður við verkefni þróunarríkja á sviði loftslagsmála og styrkir samtímis leiðtogahlutverk Norðurlandanna á sviðinu, með fjármögnun verkefna, þekkingar­uppbygg­ingu og samstarfi. Veittir eru styrkir, lán og hlutafé með það að leiðarljósi að bregðast hratt við í samræmi við aðstæður. Sjóðurinn styður fyrst og fremst við byrjunarstig verk­efna og veitir hvatafjármögnun með áherslu á fátækustu þróunarríkin og smáeyþróunarríki, auk sérstakrar áherslu á viðkvæma samfélagshópa, s.s. konur og stúlkur. Þá er sjóðnum ætlað að tengja saman ólíka fjárfesta og hvetja til aðkomu bæði einkafjármagns og opinbers.

Samstarf Íslands við Norræna þróunarsjóðinn er í formi árlegra fjárhagslegra framlaga og stjórnarsetu. Þá er stutt sérstaklega við samstarfssjóð um orku og umhverfismál (e. The Energy and Environment Partnership Trust Fund), sem starfar undir sjóðnum. EEP Africa veitir hvatafjármögnun til verkefna í 17 ríkjum í sunnan- og austanverðri Afríku, með áherslu á hreina orku.

Upphaf/endir: 2022-2030