Hoppa yfir valmynd

Neysluviðmið

Uppfært í apríl 2019

Í febrúar 2011 lagði velferðarráðherra fram skýrslu sérfræðingahóps um neysluviðmið fyrir heimili á Íslandi. Skýrslan var lögð fram til almennrar kynningar og umræðu og birt á vef ráðuneytisins ásamt reiknivél þar sem einstaklingar gátu mátað sig að neysluviðmiðunum í samræmi við eigin aðstæður.

Vinna við gerð neysluviðmiðanna hófst í júní 2010. Félags- og tryggingamálaráðuneytið setti á fót stýrihóp um verkefnið, skipuðum fulltrúum frá ráðuneytinu, Umboðsmanni skuldara, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Velferðarsviði Reykjavíkurborgar. Rannsóknaþjónustu Háskólans í Reykjavík í samstarfi við Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd við Háskóla Íslands var falið að vinna þá rannsókn sem skýrslan byggist á.

Á vefnum var einnig unnt að senda ráðuneytinu athugasemdir og ábendingar varðandi viðmiðin. Í ljós kom að þær ábendingar sem ráðuneytinu bárust lutu að lang mestu leyti að kostnaði vegna húsnæðis. Þá hafði engin hinna norðurlandaþjóðanna búið til viðmið vegna húsnæðiskostnaðar og var sú ákvörðun tekin við uppfærslu viðmiðanna árið 2012 að fella húsnæðiskostnað út úr íslensku neysluviðmiðunum. Við það fækkaði neysluviðmiðsflokkum í 12 í stað 15 áður, þar sem þrír flokkar fjölluðu um kostnað vegna húsnæðis.

Dæmigert viðmið á að endurspegla og gefa sem heildstæðasta mynd af útgjöldum íslenskra heimila. Fyrir flesta útgjaldaflokka er dæmigert viðmið reiknað þannig að miðgildi útgjalda fyrir hvern útgjaldaflokk er reiknað. Þessu til viðbótar er kostnaður vegna reksturs bifreiða og skólatengdur kostnaður barna reiknaður sérstaklega. Hér er því hvorki um lágmarks- né lúxusviðmið að ræða. Grunnviðmiðið hins vegar gefur vísbendingar um hvað fólk þarf að lágmarki til að framfleyta sér. Gert er ráð fyrir að raunkostnaður sé notaður vegna húsaleigu, viðhaldskostnaðar og rafmagns og hita. Framfærsluviðmið Umboðsmanns skuldara er skammtímaviðmið byggt á neysluviðmiðunum og er birt á vefsíðu Umboðsmanns skuldara og notað til að meta fjárhagsstöðu umsækjenda um þjónustu. 

Raunveruleg útgjöld fjölskyldna

Við gerð viðmiðanna var stuðst við rannsókn Hagstofunnar á útgjöldum heimilanna. Rannsóknin er tvíþætt. Þátttakendur halda bókhald yfir útgjöld sín og safna kvittunum yfir tveggja vikna skeið í senn. Til að rannsóknin nái einnig til strjálla útgjalda (árstíðarbundin eða sjaldgæf útgjöld svo sem kaup á heimilistækjum eða  húsgögnum) er tekið viðtal við þátttakendur, eða þeir útfylla skýrslu, um slík útgjöld yfir þriggja mánaða tímabil. Almennt gildir um útgjaldamælingar fyrir strjála vöruflokka að flest heimili mælast ekki með útgjöld, á meðan nokkur eru með mjög há útgjöld. Í þeim tilfellum geta tilviljanakennd frávik haft mikil áhrif á lokaniðurstöðuna. Gerð neysluviðmiðanna tekur mið af því eftir því sem efni standa til.

Útgjöldin eru sundurliðuð í 12 útgjaldaflokka. Í hverjum útgjaldaflokki er tekið miðgildi útgjalda sem felur í sér að helmingur heimila er með jafnhá eða lægri útgjöld í viðkomandi útgjaldaflokki. Flokkarnir eru þessir: 1) Matur, drykkjarvörur og aðrar dagvörur til heimilishalds; 2) föt og skór; 3) heimilisbúnaður; 4) raftæki og viðhald raftækja; 5) lyf, lækningavörur og heilbrigðisþjónusta; 6) sími og fjarskipti; 7) menntun og dagvistun; 8) veitingar; 9) önnur þjónusta fyrir heimili; 10) tómstundir og afþreying; 11) ökutæki og almenningssamgöngur; 12) annar ferðakostnaður. Liðirnir húsaleiga/reiknuð húsaleiga; viðhaldskostnaður húsnæðis og rafmagn og hiti eru ekki inni í íslensku neysluviðmiði eftir uppfærslu þess í maí 2012.

Áhersla var lögð á að viðmiðin gæfu sem heildstæðasta mynd af útgjöldum fjölskyldna. Hjá nágrannaþjóðum okkar er algengt að húsnæðisútgjöld séu undanskilin við gerð neysluviðmiða með þeim rökum að sá kostnaður sé of breytilegur til þess að setja megi raunhæf viðmið og á hið sama við hér á landi. Þar sem neysluviðmiðun byggja á ráðstöfunartekjum, koma greiðslur beinna skatta og opinberra gjalda ekki inn í útreikning neysluviðmiða.

Uppfærsla 2018

Neysluviðmiðin eru nú uppfærð í sjöunda sinn á vef velferðarráðuneytisins eftir upprunalega birtingu árið 2011. Neysluviðmiðin eru að þessu sinni uppfærð á grunni rannsóknar Hagstofu Íslands á útgjöldum heimilanna á tímabilinu 2013 -2016, en skv. áætlun er uppfærslan með þeim hætti þriðja hvert ár. Hin árin eru þau uppfærð skv. vísitölu neysluvöruverðs. Í uppfærslu ársins var þeim möguleika bætt við að hafa valkvætt í dæmigerðum viðmiðum hvort bíll er á heimili eða ekki. Sé valið að sjá dæmigerð útgjöld án bíls er gert ráð fyrir að notaðar séu almenningssamgöngur.

Uppfærslan var unnin af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands fyrir velferðarráðuneytið og leiðir í ljós lækkun á flest öllum útgjaldaflokkum neysluviðmiðanna. Hér má sækja kynningu Hagfræðistofnunar á neysluviðmiðum 2018.

Í Hagtíðindum, þar sem niðurstöður úr Rannsókn á útgjöldum heimilanna 2013-2016 voru kynntar, kemur fram að útgjöld heimilanna hafi dregist saman um 4,9% á mánuði að meðaltali frá fyrri útgjaldarannsókn, sem nær til áranna 2012-2015. Þess utan breyttist hlutfallslegt neyslumynstur töluvert milli ára. Hlutur matar og drykkjavöru í meðalútgjöldum minnkar til að mynda um 2,5 prósentustig milli tímabila og hlutur fata og skófatnaðar einnig. Hlutfall ferðalaga og veitingastaða í heildarútgjöldum heimilis jókst hins vegar umtalsvert að meðaltali. Það er sömuleiðis athyglisvert að hlutfall húsnæðis, rafmagns og hita í meðalheildarútgjöldum helst óbreytt milli rannsókna á sama tíma og útgjöld, sem hlutfall af ráðstöfunartekjum, dragast saman um 10 prósentustig, að meðaltali, milli ára. Séu þessar breytingar á meðaltölunum teknar saman má álykta að neysla hafi almennt dregist saman og samsetning hennar tekið þó nokkrum breytingum. Samkvæmt þeim ættu t.d. útgjöld til húsnæðis, rafmagns og hita að hafa dregist saman í krónutölu milli tímabilanna 2012-2015 og 2013-2016 en engu að síður hækkaði verðvísitala þessa útgjaldaflokks um 5%. Það að krónutala útgjalda lækki hlutfallslega meira en sem nemur hækkun verðlags sama útgjaldaflokks getur skýrt breytingar í neysluviðmiðum velferðaráðuneytisins milli ára.

Tilgangurinn með smíði neysluviðmiða er að veita heimilum í landinu aðgang að viðmiðum sem þau geta haft til hliðsjónar þegar þau áætla eigin útgjöld, auk þess sem slík viðmið geta nýst við fjármálaráðgjöf fyrir einstaklinga og verið grunnur að ákvörðunum um fjárhæðir sem tengjast framfærslu. Dæmigerða viðmiðið er hvorki endanlegur mælikvarði á hvað sé hæfileg neysla né mat á því hvað einstaklingar og fjölskyldur þurfa sér til framfærslu. Grunnviðmið var hins vegar þróað með það í huga að sjá að því hvað einstaklingar og fjölskyldur þurfa sér til framfærslu.

Samkvæmt lögum um neytendalán, sem samþykkt voru á Alþingi 2013, má nota grunnviðmiðin í neysluviðmiðunum sem lágmarksviðmið við framkvæmd greiðslumats. Rétt er að benda á að allur kostnaður vegna húsnæðis og rekstur bifreiðar er ekki innifalinn í grunnviðmiði, þó reiknað sé með kostnaði vegna almenningssamgangna. Gert er ráð fyrir að raunkostnaður sé notaður vegna húsaleigu, viðhaldskostnaðar og rafmagns og hita.

Dæmigert neysluviðmið

Dæmigert viðmið fyrir mánaðarleg útgjöld einstaklings með engin börn sem býr á höfuðborgarsvæðinu og rekur bíl er 192.389 krónur eftir uppfærslu 2018. Dæmigert mánaðarviðmið fyrir útgjöld hjóna með tvö börn sem búa á höfuðborgarsvæðinu með annað barnið á leikskóla, en hitt í grunnskóla þar sem keyptar eru skólamáltíðir og frístundavistun er 471.794 krónur. Nokkur lækkun útgjalda er frá síðustu útgáfu neysluviðmiða , en hún er mismunandi eftir heimilsgerðum og útgjaldaflokkum.

Grunnviðmið

Mánaðarlegt grunnviðmið fyrir útgjöld einstaklings sem býr á höfuðborgarsvæðinu er 79.350 kr. eftir uppfærslu 2018. Grunnviðmið fyrir útgjöld hjóna með tvö börn sem búa á höfuðborgarsvæðinu með annað barnið á leikskóla, en hitt í grunnskóla þar sem keyptar eru skólamáltíðir og frístundavistun er 265.880 krónur. Nokkur lækkun útgjalda er frá síðustu útgáfu neysluviðmiða , en hún er mismunandi eftir heimilsgerðum og útgjaldaflokkum.

Var efnið hjálplegt?Nei
Takk fyrir

Ábendingin verður notuð til að bæta gæði þjónustu og upplýsinga á vef Stjórnarráðsins. Hikaðu ekki við að hafa samband ef þig vantar aðstoð.

Af hverju ekki?

Hafa samband

Ábending / fyrirspurn


Þessi síða notar vafrakökur Lesa meira